Kamu ihalelerinde sınır değerin altında kalan teklifler aşırı düşük teklif sorgusuna girer. Bu rehber; sınır değer hesabından açıklama dosyasının hazırlanmasına, sektörel örneklerden itiraz sürecine ve emsal KİK/Danıştay kararlarına kadar aşırı düşük teklif savunmasının tüm aşamalarını, güncel mevzuat dayanaklarıyla anlatır.

Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Mevzuat ve parasal limitler değişebilir, güncel metinden teyit ediniz. Atıf yapılan KİK ve Danıştay kararları örnek niteliğindedir; EKAP/UYAP tam metniyle doğrulanmalıdır.

BÖLÜM 1 — TEMELLER

1.1 Aşırı Düşük Teklif Nedir?

Kamu ihalelerinde amaç, ihtiyacın en uygun bedelle ve gereği gibi karşılanmasıdır. Ancak “en düşük fiyat” her zaman “en uygun teklif” demek değildir. Bir istekli, işi gerçekte yapılamayacak kadar düşük bir bedele teklif ederse ortaya iki risk çıkar: iş ya hiç tamamlanamaz, ya da kalitesiz/eksik yapılır. İşte teklifi, diğer tekliflere ve yaklaşık maliyete göre gerçekçi bulunmayacak kadar düşük olan teklife aşırı düşük teklif denir.

Mevzuat bu noktada isteklinin teklifini doğrudan elemez; önce “bu fiyata bu işi nasıl yapacaksın?” diye sorar. İsteklinin bu soruya belgelerle verdiği yazılı cevaba aşırı düşük teklif açıklaması, açıklamanın idarece kabul edilmemesi hâlinde başlayan sürece de uygulamada aşırı düşük savunması denir.

Kısacası aşırı düşük sorgulaması, kamu kaynağını koruma ile rekabeti koruma arasındaki dengeyi kurar: gerçekten o fiyata yapılabilecek işler elenmesin, ama yapılamayacak fiyatlar da ihaleyi bozmasın.

1.2 Sınır Değer: Hangi Teklifler Sorgulanır?

Bir ihalede her düşük teklif değil, yalnızca sınır değerin altında kalan teklifler aşırı düşük sorgusuna girer. Sınır değerin hesabı işin türüne göre değişir.

Hizmet alımları (KİGT m.79). Personel çalıştırılmasına dayalı ihalelerde kâr hariç yaklaşık maliyet tutarı sınır değer kabul edilir (m.79.1.1). Personel çalıştırılmasına dayalı olmayan ihalelerde sınır değer, (R) sınır değer katsayısı kullanılarak formülle hesaplanır. (R) değeri her yıl 1 Şubat’tan geçerli olmak üzere Kamu İhale Kurumu tarafından belirlenip ilan edilir (m.79.1.3); güncel oranlar EKAP/KİK üzerinden yayımlanır ve işin niteliğine göre farklı R değerleri belirlenebilir.

Yapım işleri (KİGT m.45). Sınır değer, geçerli teklifler ve yaklaşık maliyet üzerinden hesaplanır; hesapta (N) sınır değer katsayısı kullanılır: üstyapı (bina), sıhhi/mekanik tesisat, elektrik ve elektronik-iletişim grubu işlerde 1,00; diğer yapım işlerinde 1,20 (m.45.1.1.1). Hesaplanan sınır değerin yaklaşık maliyetin %40’ının altına inmesi hâlinde sınır değer %40 olarak alınır (m.45.1.1.4).

Mal alımları (KİGT m.62/A). Mal alımlarında değerlendirme ayrı bir maddede düzenlenmiştir:

Madde 62/A.1 (Değişik: 09/04/2026-33219 R.G.): “Mal alımı ihalelerinde aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesinde 79 uncu maddedeki hükümler uygulanır.”

Mal alımlarında uygulama hizmet ve yapıma göre daha değişkendir: sınır değerin altındaki tekliflerde açıklama istenip istenmeyeceği ihale dokümanında belirlenir; değerlendirme m.62/A ile m.79 birlikte okunarak yürütülür.

Neden önemli? Sınır değer katsayısının (R/N) düşük tutulması, sorguya giren teklif sayısını azaltır ve gerçekçi olmayan düşük tekliflerin elenmesini zorlaştırır (Bölüm 8).

1.3 Yasal Çerçeve

• 4734 sayılı Kanun m.38 — Aşırı düşük teklifler. İhale komisyonu, aşırı düşük teklifleri tespit eder ve teklifte önemli olduğunu belirlediği bileşenlere ilişkin yazılı açıklama ister; açıklama yeterli görülmezse teklif reddedilir.
• KİGT m.79 — Hizmet alımları. Açıklamanın nasıl isteneceği, hangi yöntemlerle belgelendirileceği ve değerlendirme esasları burada düzenlenir.
• KİGT m.45 — Yapım işleri. Sınır değer ve aşırı düşük açıklamasının usulü (yaklaşık maliyetin %80’lik iş kalemleri, analiz, rayiç) burada yer alır.

Not: Dayanak madde işin türüne göre değişir — hizmette m.79, yapımda m.45. Doğru maddeye atıf, açıklamanın ve dilekçenin gücünü belirler.

1.4 Açıklama İstenmeden Reddedilen Haller ve İstenme Süreci

Her sınır değer altı teklif için mutlaka açıklama istenmez; ancak bu bir tercih değil, mevzuat ve ihale dokümanı ile belirlenir. İdare, İdari Şartname’nin “Aşırı düşük teklifler” maddesinde (m.33), sınır değerin altındaki tekliflerin açıklama istenerek mi, yoksa açıklama istenmeksizin mi değerlendirileceğini önceden düzenler.

Açıklama istenmeksizin reddedilen ihalelerde sınır değerin altında kalan teklifler doğrudan reddedilir; ihale, aşırı düşük bulunmayan geçerli tekliflerden ekonomik açıdan en avantajlı teklif üzerinde bırakılır (Tip İdari Şartname m.36.1). Açıklama istenen ihalelerde ise şu süreç işler:

• İhale komisyonu sınır değeri hesaplar ve altında kalan teklifleri tespit eder.
• Bu isteklilere, önemli teklif bileşenlerini ve açıklama süresini içeren yazı gönderilir.
• İstekli, süresi içinde yazılı ve belgeli açıklamasını sunar.
• Komisyon açıklamayı değerlendirir; yeterli bulursa teklif geçerli kalır, bulmazsa reddedilir.

Önemli bir Danıştay içtihadı, idarenin bu değerlendirmeyi yapmaktan kaçınamayacağını gösterir:

Çok düşük teklif “takdiren” sorgusuz bırakılamaz — Danıştay 13. Daire. İhale komisyonu, teklifi yaklaşık maliyete veya diğer tekliflere göre bariz düşük olan istekliyi 4734 m.38 uyarınca değerlendirmek zorundadır; bunu “takdir yetkisi” diyerek atlayamaz.

“…davacılar tarafından söz konusu fiyatın önemli girdiler dikkate alınmadan belirlendiği … ihale konusu işi gerçekleştirmelerinin mümkün olmadığı … dikkate alındığında, … anılan maddede belirtilen iki ölçüte göre (diğer teklifler veya yaklaşık maliyet) Kurulca bir değerlendirme yapılmak suretiyle … karar verilmesi … gerekirken, bu konudaki takdirin ihaleyi yapan idarede olduğu belirtilerek tesis edile[n işlemde hukuka uyarlık bulunmamaktadır].”

— Danıştay 13. Daire (aşırı düşük sorgulamasının yapılması zorunluluğu)

Önemi: Sınır değer altı teklifin sorgulanması idarenin keyfine bırakılmış bir tercih değildir; bu, teklifi düşük bulunup açıklama istenmeden elenen istekli için de, rakibinin açıklaması hiç istenmeden ihaleyi kazandığını gören istekli için de güçlü bir itiraz dayanağıdır.

BÖLÜM 2 — AÇIKLAMA TALEBİ GELDİĞİNDE

2.1 İdarenin Açıklama Yazısı ve “Önemli Teklif Bileşeni”

İdare, açıklama talebini EKAP üzerinden bir e-form ile gönderir (KİGT m.79.2.1). Yazıda, açıklamaya esas “önemli teklif bileşenleri”nin bütün istekliler için aynı unsurları içerecek şekilde belirtilmesi zorunludur.

“Önemli teklif bileşeni” teklif fiyatını asli olarak oluşturan maliyet kalemleridir: ana girdiler, işçilik ve sözleşme giderleri gibi. İdarenin bunları somut ve net göstermesi gerekir; bileşenin yalnızca adını yazıp içeriğini belirsiz bırakması aykırılık nedenidir.

Kısmi/seçili açıklama talebi — KİK. 2026/UH.I-1688 (düzeltici işlem). İtiraz sahibi, idarenin açıklamayı teklifin tümü yerine yalnızca seçilmiş kısımlar için istemesinin bütüncül değerlendirme ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Önemi: açıklama talebinin kapsamı da denetime tabidir; hangi bileşenler için açıklama istendiği, isteklinin dosyasını nasıl kuracağını doğrudan belirler.

Puanlamaya/yeterliğe esas araç açıklamada istenmeli — Danıştay 13. Daire, E:2022/1727, K:2022/1879. Olay: Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, fiyat dışı unsur puanlamasıyla (teknik değer nitelik — kendi malı makine/ekipman) belirlenmiş; idari şartnamede “2013 model ve üzeri, en az 290 HP, kar bıçağı-tuz serpici monteli 2 kamyon” gibi araçlara puan verilmişken, aşırı düşük açıklamasında bu araçlara ilişkin maliyet istenmemiştir. Önemi: Teklife puan kazandıran, işin görülmesinde zorunlu bir unsur, maliyet açıklamasının dışında bırakılamaz; aksi hâlde açıklama eksik kalır.

Hangi kalemler için açıklama istenir; teknik şartname özelliği önemlidir — Danıştay 13. Daire, E:2022/2931, K:2022/3419. Personel taşıma hizmet alımında açıklaması istenecek kalemlerin kapsamı ve teknik şartnamede aracın motor gücüne ilişkin bir hüküm varsa bunun açıklamada dikkate alınması gerektiği ele alınmıştır. Önemi: açıklamadaki maliyet, teknik şartnamenin zorunlu kıldığı araç/özellik üzerinden kurulmalıdır; daha ucuz ama şartnameye uymayan girdi üzerinden yapılan açıklama reddedilir.

İpucu: Yazı geldiğinde ilk iş, açıklaması istenen önemli bileşenleri kalem kalem çıkarmaktır — açıklama dosyan birebir bu listeyi karşılamalıdır.

2.2 Tebligat: Yazı Ne Zaman “Tebliğ Edilmiş” Sayılır?

Tebligatlar EKAP üzerinden yapılır ve teyit aranmaz (4734 m.65; Elektronik İhale Yönetmeliği m.5). Kritik nokta tebliğ tarihidir:

Elektronik İhale Yönetmeliği m.5/2: “EKAP üzerinden yapılan tebligatlarda bildirim tarihi tebliğ tarihi sayılır. Tebligatın ilgililere ait EKAP’ta yer alan bildirim kutusuna ulaştığı tarih, bildirim tarihi olarak kabul edilir. … tebligatın EKAP tarafından ilgililere bildirimi her koşulda iş günlerinde ve 9.00-18.00 saatleri arasında yapılır.”

Yani yazı, EKAP bildirim kutusuna ulaştığı tarihte tebliğ edilmiş sayılır; postayı beklemeye gerek yoktur. Bildirimler iş günü ve mesai saatinde yapıldığından, EKAP bildirim kutusunu her iş günü kontrol etmek hayatidir — fark edilmeyen bir tebligat süreyi işletmeye başlar.

2.3 Süre Ne Zaman Başlar ve En Az Ne Kadardır?

Sürenin başlangıcı: Gün olarak belirlenen sürelerde tebliğ günü hesaba katılmaz; süre, tebliği izleyen ilk iş gününden itibaren işler. Uygulamada en sık yapılan hata, tebliğ gününü “1. gün” saymaktır.

Örnek (asgari 3 iş günü verilen bir hizmet açıklamasında):

• Tebligat EKAP’a ulaştı — bu gün sayılmaz.
• iş günü: tebliği izleyen ilk iş günü.
• iş günü: onu izleyen iş günü.
• iş günü: sürenin son günü (mesai bitimine kadar). Araya giren hafta sonu ve resmî tatiller “iş günü” sayılmadığından süre takvimde daha uzun sürebilir.

Sık hata: Tebligatın geldiği gün “1. gün” kabul ediliyor (ör. tebligat 01/XX ise 1. günü 01/XX sayıp; oysa 1. gün 02/XX’tir). Bu, istekliye hakkı olan süreden fiilen bir gün eksik açıklama süresi bırakır; idare bu şekilde 3 iş gününden az fiilî süre tanımışsa aykırılık oluşur.

Asgari süre: Hizmet alımlarında en az üç (3) iş günü (KİGT m.79.2.1); yapım işlerinde en az beş (5) iş günü (KİGT m.45.1.2); mal alımlarında 79. madde uygulanır (m.62/A.1).

2.4 Yazı Geldiğinde Yapılması Gerekenler

• Tebliğ tarihini ve son günü doğru hesapla (tebliğ günü hariç, iş günü esası).
• Açıklaması istenen önemli teklif bileşenlerini kalem kalem çıkar.
• Her bileşen için hangi belgeyle açıklama yapılacağını belirle (fiyat teklifi, kamu/borsa/hal fiyatı, kendi maliyetin — Bölüm 3).
• Meslek mensubuyla (YMM/SMMM) erkenden iletişime geç; tutanak ve onaylar zaman alır.

Kritik uyarı — meslek mensubu seçimi: Aşırı düşük açıklaması özel ve teknik bir alandır. Bu konuda deneyimsiz meslek mensupları, fiyat teklifi ile maliyet/satış tutarı tespit tutanaklarını çoğu zaman yanlış veya eksik düzenler; kimi durumda belgeleri süresi içinde yetiştiremez. Tek bir form hatası — hatalı tutanak, eksik imza/kaşe, uygunluk veya tarih sorunu — açıklamanın tamamının reddine yol açabilir. Bu nedenle aşırı düşük konusunda deneyimli bir meslek mensubuyla çalışmak ve belgeleri süre dolmadan tamamlamak şarttır.

Terim notu: Mevzuattaki terim “fiyat teklifi”dir. Halk arasında “proforma fatura” dense de, aşırı düşük açıklamasında sunulması gereken bir proforma fatura değil; mevzuata uygun bir fiyat teklifi ve buna dayanak oluşturan, meslek mensubunca düzenlenmiş tutanaktır.

BÖLÜM 3 — AÇIKLAMA DOSYASININ HAZIRLANMASI

3.1 Maliyet Analizinin Mantığı

Açıklama, teklif fiyatının gerçekçi ve gerçekleştirilebilir olduğunu ispatlar. Bunun için önemli teklif bileşenleri; ana girdi maliyeti, işçilik maliyeti ve sözleşme giderleri ayrı ayrı ele alınıp belgeye bağlanır. Amaç, teklif fiyatının bu maliyet toplamını karşıladığını göstermektir.

3.2 Belgelendirme Yöntemleri (KİGT m.79.2.2)

İstekli, maliyet bileşenlerini aşağıdaki yöntemlerden biri veya birkaçıyla açıklayabilir:

• Üçüncü kişilerden alınan fiyat teklifleri (79.2.2.1) — meslek mensubunca düzenlenen maliyet tespit tutanağı veya satış tutarı tespit tutanağı ile.
• Merkezi kamu kurum/kuruluş fiyatları (79.2.2.2) ve kamu kurum/kuruluşlarınca ilan edilen fiyatlar (79.2.2.3) — fiyatların ilan/davet ile ihale tarihi arasında geçerli olması zorunludur.
• Ticaret borsası fiyatları (79.2.2.4) — ihale tarihinden önceki son 12 ayın ortalama fiyatını gösteren borsa belgesi.
• Toptancı hal fiyatları (79.2.2.5).
• Özel/münhasır hak sahibi kuruluş fiyatları (79.2.2.6).
• İsteklinin kendi ürettiği/aldığı/sattığı mallara ilişkin fiyatlar (79.2.2.7).
• Ortağı olduğu tüzel kişiden emsal bedel (79.2.2.8).

Meslek mensubu, fiyat teklifi ve tutanaklardaki bilgilerin doğruluğundan sorumludur (m.79.2.3). “Meslek mensubu” ibaresinden YMM veya SMMM anlaşılır.

3.3 Belgelerin Usulü — Kararlarla Ayrıntı

Belgelendirmede içerik kadar usul belirleyicidir. Aşağıdaki kararlar en sık düşülen hataları ve mahkemelerin bakışını gösterir.

Fiyat teklifinin kaynağı ve imzası — Danıştay 13. Daire, E:2022/2240, K:2022/2513. Olay: Açıklamada kullanılan fiyat tekliflerinin, teklife konu alanda faaliyet gösteren firmalardan alınmadığı; meslek mensubu imza/kaşesinin ve tam tasdik/beyanname sözleşmesinin eksik olduğu iddia edilmiştir.

“…fiyat tekliflerinin Kamu İhale Genel Tebliği’ne uygun olarak fiyat teklifine konu alanda faaliyette bulunan firmalardan alınmadığı … fiyat tekliflerinin gerekli ibareler yazılmak suretiyle ilgili meslek mensubu tarafından imzalanmadığı, … firmalar ile meslek mensupları arasında tam tasdik sözleşmesi veya beyannameleri imzalamaya yetki veren bir sözleşme bulunmadığı ya da bu sözleşmelerin sürelerinin sona erdiği, … meslek mensubu kaşesi ile fiyat teklifini veren kişiye ait imza ve kaşenin eksik olduğu…”

Önemi: Bir fiyat teklifi; (a) o işi/malı gerçekten yapan firmadan alınmalı, (b) gerekli ibareleri taşımalı, (c) meslek mensubunca (geçerli sözleşmesi bulunan) imzalı-kaşeli olmalıdır. Bu üç şarttan biri eksikse teklif çürür.

SMMM imzası eksik tutanak / “bilgi eksikliği” sınırı — Danıştay (Ankara 19. İdare Mah. E:2024/192, K:2024/466 temyizi). Olay: EK-O.7 maliyet/satış tutarı tespit tutanağının bazı sayfalarında SMMM imzası bulunmadığı; teklif birim fiyatının, tutanaktaki ağırlıklı ortalama birim satış tutarının %80’inin altında olup olmadığı tartışılmıştır. Önemi: Tutanağın esasa etkili eksikleri (ör. birim fiyatın tutanaktaki tutarın altında kalması) açıklamayı geçersiz kılar; her eksik “bilgi eksikliği” sayılıp tamamlatılamaz — ayrım kritiktir.

Excel biçimi/eksik fatura tarihi “bilgi eksikliği” olabilir — Danıştay. Olay: Satış tutarı tespit tutanağına dayanak “Fatura Bilgileri Tablosu”nda fatura tarihleri Excel biçimlendirmesi yüzünden sayı olarak (“44839, 44845…”) görünmüş, tarih olarak yazılmamıştır.

“…excel formatında düzenlenen söz konusu tabloda tarih sütununun tarih olarak biçimlendirilmiş şeklinin bilgi eksikliği kapsamında istenilerek, … faturaların tarihlerinin … geçici vergi beyanname dönemi ile uyumlu olup olmadığının karşılaştırılarak … yeniden değerlendirilerek karar verilmesi gerekmektedir.”

Önemi: Salt biçimsel (Excel format) kaynaklı, esası etkilemeyen tarih görünmezliği doğrudan ret sebebi değil; idare bilgi eksikliği kapsamında tamamlatmalıdır (4734 m.37). Buna karşılık hiç tarih yazılmaması farklıdır — aşağıya bakınız.

Fatura tarihinin hiç yazılmaması — ret (aynı yönde karşıt olgu). Başka bir Danıştay kararında, satış tutarı tespit tutanağındaki tabloda 542 faturanın tarih bilgisine hiç yer verilmediği; bu nedenle faturaların, tutanağın ait olması gereken geçici vergi beyanname dönemiyle uyumu tespit edilemediği için açıklamanın bu yönden geçersizliği kabul edilmiştir. Önemi: “Biçim hatası” ile “bilginin hiç bulunmaması” farklı sonuç doğurur; tutanak dönemi ile faturaların uyumu mutlaka görünür olmalıdır.

Satışı olmayan kalem — “benzer kalem” üzerinden açıklama reddi — Danıştay. Olay: Açıklaması istenen iş kaleminin (Ø100 mm boru) son iki dönemde satışı bulunmadığı için satış tutarı tutanağı benzer kalem (Ø200 mm) üzerinden düzenlenmiştir.

“…davacıdan belirtilen iş kalemlerine ilişkin açıklama yapılmasının beklenildiği, … son iki vergilendirme döneminde satışı bulunmadığından bahisle açıklama istenilen analiz girdisinin benzeri üzerinden yapılan aşırı düşük teklif açıklamasının davalı idarece reddedilmesi yönündeki … işlemin bu kısmında hukuka aykırılık bulunmamaktadır.”

Önemi: Açıklama, tam olarak istenen kalem üzerinden yapılmalıdır; “satışım yoktu, benzerini kullandım” gerekçesi kabul görmez. Bu durumda başka bir açıklama yöntemine (ör. üçüncü kişi fiyat teklifi) geçmek gerekir.

BÖLÜM 4 — SEKTÖREL AÇIKLAMA

Aşağıdaki sektörlerin her biri için ayrıntılı açıklama sayfalarımız da bulunuyor: malzemeli yemek, personel taşıma ve araç kiralama.

4.1 Malzemeli Yemek Hizmeti

Yaklaşım: (1) menü ve gramajları çıkar, (2) çiğ girdi maliyetini hesapla (gramaj × birim fiyat), (3) girdi fiyatlarını mevzuata uygun kaynakla belgele (ticaret borsası son 12 ay ortalaması, toptancı hali, kamu fiyatı veya fiyat teklifi + tutanak), (4) işçilik, yakıt, ekipman/amortisman, nakliye ve sözleşme giderlerini ekle.

Kritik nokta, açıklanan girdilerin teknik şartname özelliklerini karşılaması ve fiyat kaynağının usule uygun olmasıdır.

Yemek açıklamasında en sık çöküş noktaları — KİK 2026/UH.II-1858 (düzeltici işlem). Bu kararda birden çok gerekçe bir arada reddedilmiştir: (a) açıklamada esas alınan bazı fiyatların geçerlilik tarihinin tevsik edilememesi ve güncel verilerle uyumsuzluğu; (b) sunulan bazı ticaret borsası bültenlerinin 79.2.2.4 kapsamında kullanılabilir nitelikte olmaması; (c) süt ve peynir gibi ürünlerin teknik şartnamedeki “tam yağlı” özelliğini karşılamaması; (d) bazı ürünlerin adet fiyatı üzerinden açıklanması nedeniyle gramajların gıda rasyonuna uygunluğunun anlaşılamaması; (e) bir ürün için hiç açıklama yapılmaması. Önemi: Yemekte gramaj–teknik şartname özelliği–fiyat kaynağı üçlüsü birbiriyle tutarlı ve tevsikli olmalı; tek bir kalemdeki eksik (ör. güllaç için açıklama yapılmaması) tüm açıklamayı riske atar.

4.2 Personel Taşıma / Servis

İşçilik (şoför/muavin, asgari ücret ve bağlı giderler), araç amortismanı/kiralaması, akaryakıt, bakım-onarım, sigorta, MTV ve araç muayene giderleri ile sözleşme giderleri açıklanır.

MTV giderinin gösterimi — Danıştay. Olay: İş ortaklığı, MTV’yi 2023 için %61,5 artış katsayısıyla hesaplamış; ancak dönem/ Resmî Gazete ve model yılı esaslı doğru tutarla uyum tartışılmıştır.

“…MTV giderine yönelik olarak 21/12/2022 tarih ve 32050 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı’nda … %61,5 oranında katsayının belirlendiği, dava konusu ihale kapsamında 2017 model araç çalıştırılacağının belirtildiği, … 2022 MTV tutarının 5.292,00 TL olduğu, … %61,5 artış oranıyla 8.543,35 TL olarak hesaplandığı…”

Önemi: MTV gibi mevzuatla belirli, kamuca ilan edilen giderlerde tutar, doğru dönem/model yılı ve resmî katsayı üzerinden gösterilmelidir; yaklaşık/keyfî tutar reddedilir.

Ayni yol gideri ilişkilendirilerek açıklanmalı — Danıştay. Olay: Ayni yol gideri, üçüncü kişiden alınan fiyat teklifi + satış tutarı tespit tutanağıyla açıklanmış ve Tebliğ formatına uygun bulunmuştur.

“…ayni yol giderine ilişkin aşırı düşük teklif açıklamasını Kamu İhale Genel Tebliği’nin 79. maddesinin izin verdiği şekilde üçüncü kişiden alınan fiyat teklifi yöntemini kullanarak yaptığı, … dayanağı olan satış tutarı tespit tutanağının da aşırı düşük teklif açıklaması ekinde ibraz edildiği … Tebliğ’in 79.3.1 maddesi düzenlemesi gereğince … teklifinin geçerli kabul edilmesi gerektiği…”

Önemi: Yol/servis gibi kalemler serbest tutarla değil, mevzuatın izin verdiği yöntem ve formatla (fiyat teklifi + tutanak) belgelenirse geçerli sayılır.

4.3 Araç Kiralama

Araç maliyeti ya amortisman (kendi malı) ya da kiralama yoluyla açıklanır.

Amortisman payı tespit tutanağı usulüne uygun olmalı — KİK 2026/UH.II-1602 (düzeltici işlem) ve 2026/UH.I-1521. 1602’de, amortisman payı tespit tutanağında meslek mensubu imza/kaşesinin bulunmaması, araçların model yılı şartını karşılamaması ve bazı araçlara “0” maliyet öngörülmesi eksiklik sayılmıştır; 1521’de amortisman tutanağının SMMM/YMM’ce uygun oran ve imza-kaşe ile düzenlenmesi gereği tartışılmıştır. Önemi: Kendi malı araçta amortisman, imza-kaşeli ve doğru oranlı tutanakla; kiralamada ise işin süresi dikkate alınarak belgelenmelidir.

4.4 Temizlik ve Diğer Hizmetler

İşçilik ağırlıklıdır; temizlik malzemeleri, ekipman/amortisman, giyim ve sözleşme giderleri açıklanır. Zorunlu gider kalemleri atlanmamalıdır — KİK 2026/UH.I-1506 (düzeltici işlem): teknik şartnamede zorunlu tutulan iş sağlığı-güvenliği ve kurum logolu kıyafet giderleri ile araç sigortası/kasko, MTV gibi kalemlerin 79. maddeye uygun tevsik edilmemesi eksiklik olarak değerlendirilmiştir.

4.5 Yapım İşleri ve Mal Alımı

Yapım: Sınır değer altı teklif sahibinden, yaklaşık maliyetin %80’lik kısmını oluşturan iş kalemleri/gruplarına ilişkin ayrıntılar istenir (KİGT m.45.1.2); açıklama analiz ve rayiçlerle (poz bazlı) yapılır; süre en az 5 iş günüdür.

Mal alımı: Değerlendirmede 79. madde hükümleri uygulanır (m.62/A.1).

Mal alımında %40 altı teklif sorgusuz bırakılamaz — Danıştay 13. Daire. Olay: Yaklaşık maliyetin %40 altında teklif veren isteklinin teklifi, “idarenin takdir yetkisi” gerekçesiyle aşırı düşük değerlendirmesi yapılmadan ihale üzerinde bırakılmıştır.

“…4734 sayılı Kanun’un 38. maddesinin âmir hükmüne ve İdarî Şartnameye aykırı olarak … verilen tekliflerin diğer teklifler veya yaklaşık maliyete göre aşırı düşük olup olmadığı yönünde ihale komisyonunca bir değerlendirme yapılmadığı … ‘idarenin … takdir yetkisini kullanarak ihalede aşırı düşük teklif bulunmadığı yönünde ihaleyi sonuçlandırması işleminde mevzuata aykırılık bulunmadığı’ belirtilerek tesis edilen itirazen şikâyet [kararında hukuka uyarlık yoktur].”

Önemi: Mal alımında da bariz düşük teklif 4734 m.38 kapsamında değerlendirilmek zorundadır; “takdir” gerekçesiyle sorgusuz geçmek aykırıdır. (Sebze, meyve, unlu mamul gibi kalemlerde değerlendirmenin idarenin takdirinde olduğu yönünde kararlar da vardır; bu nedenle dokümandaki düzenleme belirleyicidir.)

BÖLÜM 5 — SIK RET GEREKÇELERİ VE KAÇINMA YOLLARI

En sık ret/eksiklik nedenleri ve dayandıkları kararlar:

• Belgelerin usule aykırılığı: tutanakta imza/kaşe eksikliği, yanlış amortisman oranı, dayanaksız fiyat teklifi (KİK 2026/UH.II-1602; Danıştay 13. Daire E:2022/2240, K:2022/2513).
• Fiyatın güncel/geçerli olmaması: ilan-ihale arası geçerli olmayan kamu fiyatı; geçerlilik tarihi tevsik edilmeyen fiyat (KİK 2026/UH.II-1858).
• Borsa/hal bülteninin usule uygun olmaması (KİK 2026/UH.II-1858).
• Gramaj / teknik şartname uyumsuzluğu (KİK 2026/UH.II-1858).
• Zorunlu gider kaleminin atlanması (KİK 2026/UH.I-1506).
• Eksik/kısmi açıklama (KİK 2026/UH.I-1688).

İki önemli karar, ret ve yaptırım sınırlarını çizer:

Sahte/tahrif belge iddiasında geçici teminat kolayca gelir kaydedilemez — Danıştay 13. Daire, E:2023/3749, K:2024/555. Olay: İdare, açıklama ekindeki belgede tahrifat/sahtelik tespitiyle isteklinin geçici teminatını irat kaydetmiştir.

“…davacının geçici teminatının irat kaydına yönelik tesis edilen işlemin sebep unsurunun, aşırı düşük teklif açıklaması kapsamında sunulan belgelerde … tahrifat yapıldığı tespiti oluşturmaktadır. … sahte belge kapsamında değerlendirildiği hususuna değinilmiş ise de, sahtelik tespitine yönelik idarece dosya kapsamında yap[ılan somut bir tespit bulunmadığı]…”

Önemi: “Sahte belge” ve teminat irat kaydı ağır yaptırımlardır; idarenin bunu somut, usulüne uygun bir sahtelik tespitine dayandırması gerekir. İstekli açısından bu, haksız teminat gelir kaydına karşı güçlü bir savunma zeminidir.

Yaklaşık maliyet hatası sonucu değiştirmiyorsa ihale iptal edilmez — Danıştay 13. Daire. Olay: Yaklaşık maliyette bir pozun eski tarihli fiyatla hesaplandığı, bu nedenle ihalenin iptal edildiği durumda:

“…isteklilerin, tekliflerin sunulması aşamasında işin yaklaşık maliyetini … bilmedikleri dikkate alındığında, anılan pozun tutarındaki değişikliğin, ihalenin yaklaşık maliyeti, sınır değer, tekliflerin değerlendirilmesi ve aşırı düşük tekliflerin sorgulanması üzerindeki etkileri dikkate alınmak suretiyle ihalenin sonuçlandırılabileceği açıktır.”

Önemi: Her hata ihaleyi iptal ettirmez; hatanın sınır değer/aşırı düşük sonucunu değiştirip değiştirmediği (“esasa etki”) ölçütü uygulanır. Bu, hem iptal isteyen hem iptale karşı çıkan taraf için anahtar argümandır.

Kaçınma listesi: Açıklama dosyasını idarenin istediği bileşen listesiyle birebir eşleştir; her fiyatın kaynağını, geçerlilik tarihini ve tutanağını ekle; gramaj–şartname–fiyat tutarlılığını kontrol et; zorunlu gider kalemlerini unutma; belgeleri deneyimli meslek mensubuyla, süre dolmadan tamamla.

BÖLÜM 6 — SAVUNMA REDDEDİLİRSE: İTİRAZ SÜRECİ

Açıklaman reddedilir ve teklif değerlendirme dışı bırakılırsa, idari başvuru yolları tüketilerek hak aranır. Bu yollar dava açmadan önce zorunludur (4734 m.54).

6.1 İdareye Şikâyet (4734 m.55)

Hukuka aykırılığın farkına varıldığı/varılmış sayılması gereken tarihi izleyen günden itibaren; 21/b-c ihalelerinde 5 gün, diğer hâllerde 10 gün içinde ve sözleşme imzalanmadan önce, ihaleyi yapan idareye yazılır.

6.2 Kuruma İtirazen Şikâyet (4734 m.56)

İdarenin kararına razı olunmaz veya süresinde karar verilmezse, 10 gün içinde Kamu İhale Kurumu’na başvurulur. Kurul üç sonuçtan birini verir: (a) iptal, (b) düzeltici işlem, (c) başvurunun reddi (4734 m.54).

İddialar geniş yorumlanmalı — Danıştay 13. Daire, E:2022/2240, K:2022/2513. Olay: Bir isteklinin, rakibinin aşırı düşük açıklamasına ilişkin itirazı, “imalat kalemlerinin isimleri belirtilmeden yapıldığı” gerekçesiyle şekil yönünden reddedilmiştir.

“Gizlilik ilkesinin uygulanmasının zorunlu olduğu ihale süreçlerinde isteklilerin, diğer isteklilerin teklifi ve ihale dosyasına sunulan bilgi ve belgeler hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olmalarının mümkün olmadığı dikkate alındığında, itirazen şikâyet başvurularında ileri sürülen iddiaların somutluğu açısından konunun geniş yorumlanması gerekmektedir.”

Önemi: Rakibin açıklamasının ayrıntısına erişemeyen istekliden “kalem kalem” somutluk beklenemez; iddian makul ölçüde somutsa, KİK “şekilden ret” ile geçiştiremez. Bu, itirazların usulden reddine karşı güçlü bir dayanaktır.

Yeni bir hukuki durum → yeni şikâyet hakkı — Danıştay 13. Daire, E:2022/1677, K:2022/2055. Olay: İtirazen şikâyet üzerine “aşırı düşük sorgulamasının yeniden yapılması” yönünde düzeltici işlem verilmiş; yeniden yapılan sorgulama sonucu yeni bir komisyon kararı doğmuştur.

“…‘aşırı düşük teklif sorgulamasının yeniden yapılması’ yönünde düzeltici işlem belirlenmesine karar verilmesinin ardından bu kararın uygulanmasını teminen … sınır değerin altında kalan isteklilerden … yeniden açıklama[nın] istenilmesi üzerine … ikinci ihale komisyonu kararının alındığı, ihale sürecinde yeni bir hukukî durum meydana getiren, ihale sürecine etkili bir kararın alınması…”

Önemi: Düzeltici işlem sonrası yeniden yapılan sorgulama yeni bir işlemdir; bu yeni duruma karşı yeniden şikâyet/itirazen şikâyet yolu açıktır. “Bu konuya zaten itiraz etmiştim” denilerek hak kapatılamaz.

6.3 Dilekçe ve Başvuru Bedeli

Dilekçede iddialar somut, mevzuat maddesine dayalı ve emsal kararlarla desteklenmiş olmalıdır. İtirazen şikâyet başvuru bedeli, yaklaşık maliyete göre kademelidir (2026 için 64.652 / 129.385 / 194.085 / 258.810 TL bantları; kademe Tebliğ 2026/1 ekinden doğrulanır).

BÖLÜM 7 — EMSAL KARARLARIN KULLANIMI

Emsal karar, “aynı konu” olduğu için değil, cümlesi senin durumunla birebir örtüştüğü ölçüde dayanaktır. Disiplin:

• Kararın sonucu (iptal/düzeltici/ret) ile kazanan iddia ayrı ayrı doğrulanmalı; iptal kararı, senin iddianın kabul edildiği anlamına gelmez.
• Emsal, tam metniyle (EKAP/UYAP) teyit edilmeli; karar tarihi ve mevzuatın o tarihteki hâli kontrol edilmeli.
• Denetim mercii Danıştay’dır: aşırı düşük idari bir uyuşmazlık olduğundan idari yargı (Danıştay 13. Daire) kararları emsaldir; adli yargı (BAM) kararları bu konuda emsal oluşturmaz.

Bu rehberde iki tür emsal kullanılmıştır: KİK Kurul kararları (2026/UH.II-1858, 2026/UH.II-1602, 2026/UH.I-1521, 2026/UH.I-1688, 2026/UH.I-1506, 2026/UY.I-1650) ve idari yargı denetimini gösteren Danıştay 13. Daire kararları (E:2022/1727-K:2022/1879; E:2022/1677-K:2022/2055; E:2022/2240-K:2022/2513; E:2022/2931-K:2022/3419; E:2023/3749-K:2024/555). Her karar kendi olgusu içinde okunmalıdır.

BÖLÜM 8 — MEVZUATTAKİ AKSAKLIKLAR VE İYİLEŞTİRME ÖNERİLERİ

Uygulamada gözlenen aksaklıklar, yapıcı bir dille ve mevzuat dayanağıyla:

• Aşırı düşük tebliğinin yetersizliği. Sorun: sürenin başlangıcı ve “önemli teklif bileşeni”nin kapsamı farklı yorumlanıyor. Öneri: sürenin tebliği izleyen ilk iş gününden başladığının ve asgari sürenin yazıda açıkça gösterilmesi; bileşenlerin somut listelenmesi.
• Sınır değer katsayısının düşüklüğü. Sorun: düşük katsayı, gerçekçi olmayan tekliflerin elenmesini zorlaştırıyor. Öneri: katsayının sektör maliyet gerçekliğine göre gözden geçirilmesi.
• Fiyat farkı kapsamının darlığı. Öneri: katsayı setinin işin gerçek girdi yapısına göre belirlenmesi.
• İdari-teknik şartname çelişkileri. Öneri: belgeler arası tutarlılık denetimi.
• KİK kararları arasındaki tutarsızlık. Öneri: içtihat birliğini güçlendiren iç değerlendirme.
• İtirazen şikâyet bedelinin yüksekliği. Sorun: yüksek bedel küçük firmaların hak aramasını caydırıyor. Öneri: bedelin işin büyüklüğüyle daha dengeli ilişkilendirilmesi.
• Ayrıca: referans mektubu uygulaması, ortak girişimde yasaklılık/evrak belirsizliği, araç kiralamada kasko, e-teklifte evrak yükümlülükleri.

EKLER

Ek-1: Açıklama Dosyası Kontrol Listesi

• Açıklaması istenen önemli bileşenlerin tamamı karşılandı mı?
• Her fiyatın kaynağı ve geçerlilik tarihi (ilan-ihale arası) tevsikli mi?
• Fiyat teklifleri için meslek mensubu tutanağı (imza-kaşe, doğru oran, geçerli sözleşme) eklendi mi?
• Borsa/hal bültenleri doğru ürün ve son 12 ay ortalaması mı?
• Gramajlar teknik şartnameyle ve fiyatlarla tutarlı mı? (adet değil gramaj)
• Satış tutarı tutanağı doğru geçici vergi dönemine ait ve fatura tarihleri görünür mü?
• Zorunlu gider kalemleri (İSG, kıyafet, sigorta/kasko, MTV) dahil mi?
• Açıklama, istenen kalemin kendisi üzerinden mi yapıldı (benzer kalem değil)?
• Süre doğru hesaplandı mı (tebliğ günü hariç) ve dosya süresinde teslim edildi mi?

Ek-2: Sık Sorulan Sorular

Süre ne zaman başlar? Tebliği izleyen ilk iş gününden; tebliğ günü sayılmaz. En az kaç iş günü verilir? Hizmette 3, yapımda 5 iş günü. Proforma fatura yeterli mi? Mevzuat “fiyat teklifi” + meslek mensubu tutanağı arar; proforma fatura tek başına usule uygun değildir. İdare çok düşük teklifi sorgulamadan geçebilir mi? Hayır; 4734 m.38 değerlendirmeyi zorunlu kılar (Danıştay 13. Daire).

Ek-3: Terimler Sözlüğü

• Sınır değer: aşırı düşük sorgusuna hangi tekliflerin gireceğini belirleyen eşik.
• Önemli teklif bileşeni: teklif fiyatını asli olarak oluşturan maliyet kalemleri.
• Maliyet/Satış tutarı tespit tutanağı: fiyat teklifinin dayanağı olarak meslek mensubunca düzenlenen belge.
• İtirazen şikâyet: idareye şikâyet sonrasında Kamu İhale Kurumu’na yapılan başvuru.
• Düzeltici işlem: Kurul’un, aykırılığın giderilmesi için ihale sürecinde belirli bir işlemin yapılmasını öngören kararı.